ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΟΥ ΚΛΗΔΟΝΑ

Ήθη και Έθιμα

«Με αφορμή μια στάμνα»

Κλειδώνουμε τον κλήδονα μ’ ένα μικιό κλειδάκι

κι απόης τον αφήνουμε έξω στο φεγγαράκι

Σα μάθει ο σκύλος γράμματα κι η γάτα να διαβάζει τότε και συ θα παντρευτείς να κάμει ο κόσμος χάζι…

• Ετυμολογία: Η λέξη «κλήδονας» προέρχεται από το αρχαίο «κληδών» που σήμαινε μαντικό σημάδι ή προφητική φωνή.
• Πρακτική: Οι αρχαίοι πίστευαν ότι τυχαίες λέξεις ή πράξεις κατά τη διάρκεια τελετών είχαν προφητική σημασία.
Σύγχρονη Αναβίωση (Αγ. Ιωάννης ο Κλήδονας - 24 Ιουνίου)
1. Το Αμίλητο Νερό: Τα κορίτσια πηγαίνουν σε πηγή ή βρύση και γεμίζουν ένα αγγείο, μεταφέροντάς το πίσω σιωπηλά (αμίλητα).
2. Το Κλείδωμα του Κλήδονα: Στο σπίτι, τα κορίτσια ρίχνουν μέσα στο αγγείο ένα προσωπικό τους αντικείμενο (π.χ., κόσμημα) και το κλειδώνουν.
3. Η Φωτιά: Το βράδυ, ανάβουν φωτιές και πηδούν από πάνω για κάθαρση.
   

Ήθη λέγονται οι αντιλήψεις ενός λαού για την ηθική και κοινωνική συμπεριφορά. Είναι οι γενικές αρχές Δικαίου, οι θεμιτοί τρόποι συμπεριφοράς του κοινωνικού ανθρώπου.Όλα αυτά αποτελούν ένα είδος κανόνων και νόμων, μια μορφή δικαίου, άγραφου, που θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε εθιμικό.Όταν, όμως, οι αντιλήψεις αυτές πάρουν και μια σταθερά επαναλαμβανόμενη τελεστική,  γίνονται έθιμα

Τα ήθη και έθιμα, τα δημοτικά τραγούδια και οι παροιμίες, οι παραδόσεις και οι θρύλοι αποτελούν το λαϊκό πολιτισμό που είναι ο καθρέφτης ενός λαού. 

Ετυμολογία της λέξης «Κλήδονας» 

Η λέξη «κλήδων» ετυμολογείται σύμφωνα με τους Lidell και Scott ως οιωνός , ως μαντική φράση με μήνυμα, μαντικός λόγος και μαντικός ψίθυρος  . Τη συναντάμε από τα έπη του Ομήρου και του Ησίοδου.Με τη σημασία του «γνωστοποιώ» συναντάται στην Οδύσσεια, Ιλιάδα, Θεογονία, στην Άλκηστη και απόσπασμα του Ευριπίδη και στην Αριστοφανική Λυσιστράτη13. Η λέξη εντοπίζεται και ως όνομα και επίκληση- κληδόνιος- τον Δία και Ερμή, διότι αυτοί έδιναν τις κληδονές, τους οιωνούς στους ανθρώπους.

Από όλο το χριστιανικό αγιολόγιο επιλέχθηκε ο Αι- Γιάννης ο Πρόδρομος για να συνδεθεί με το έθιμο. Ο πρώτος που κάνει αναλυτική περιγραφή του εθίμου ήταν ο Θεόδωρος Βαλσαμών, πατριάρχης Αντιόχειας Ζητούσε να αντικατασταθεί με τον αγιασμό και ευχές , ενώ προσδιόριζε τις ποινές για όσους συμμετείχαν ή απλώς παρακολουθούσαν τον Κλήδονα: αν ο παραβάτης ήταν λαϊκός τότε αυτόματα αφοριζόταν, ενώ αν ήταν κληρικός καθαιρούνταν. Η πολεμική που ασκήθηκε από την εκκλησία αποτυπώθηκε σε φράσεις όπως «αυτά τα λεν στο Κλήδονα», «τέτοια να τα λες στον Κλήδονα», «τέτοια εγώ τα ακούω στον Κλήδονα», δηλαδή απαξιωτικές εκφράσεις για το δρώμενο που καταντά συνώνυμο της ελαφρότητας.             πηγη:Κουκουλές Φαίδων, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός

Η γιορτή του Αϊ - Γιάννη, τοποθετημένη μέσα στην καρδιά του καλοκαιριού, στέκεται ορόσημο ανάμεσα στα δύο ηλιοστάσια του χρόνου. Το ηλιοστάσιο του καλοκαιριού που τελειώνει και το ηλιοστάσιο του χειμώνα που αρχίζει.

Ο λαός μας λέει:

"Ο ήλιος γυρίζει σαν τροχός τ' Αϊ - Γιαννιού, κι απδάει απ' το καλοκαίρ(ι) στο χειμώνα".

Και για να ιδούν το μεγάλο τούτο άλμα, που κάνει ο ήλιος, σηκώνονται πρωί - πρωί εκείνη τη μέρα και κοιτάνε την ανατολή.

Το ξεκίνημά του  «Κλήδονα» αρχίζει από την αρχαιότητα, φτάνει στο Μεσαίωνα, περνάει στο Βυζάντιο στους σκοτεινούς αιώνες της τουρκικής κυριαρχίας, φτάνει ως τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο και χάνεται μέσα στα συντρίμμια του Β Παγκοσμίου Πολέμου.

Μαντινάδες για τον Κλήδονα

 Μαντινάδες κανονικά λέγονται τα δίστιχα που περικλείουν κάποιο νόημα, κάποιο μαντάτο, άρα χρησμό. Απλώς και κατ’ επέκταση μαντινάδες λέγονται όλα τα δίστιχα.

«Ποια μαντινάδα διαλέγω και γιατί»
ΜΑΝΤΙΝΑΔΕΣ ΤΟΥ ΚΛΗΔΟΝΑ


Κλειδώνουμε τον κλήδονα μ’ ένα μικιό κλειδάκι
κι απόης τον αφήνουμε έξω στο φεγγαράκι.

Σήμερα που ‘ναι τα’ Αι Γιαννιού του Θιου ζητώ μια χάρη
Του χρόνου σαν και σήμερα να γίνουμε ζευγάρι.

Αν οι κοπέλες συναντήσουν κανέναν, δεν καλησπερίζουν, δεν ανοίγουν καν το στόμα τους! Αν τυχόν, υποχρεωθούν να μιλήσουν, από πειραχτήρια της γειτονιάς, που τις πήραν είδηση, χύνουν το νερό και γυρίζουν πάλι στη βρύση!
Πρέπει νάρθει τ’ «αμίλητο νερό» με κάθε τύπο άγραφο έστω, για νάχει αύριο, τη μαγική δύναμη, που του αποδίδουν!

Ανοίξετε τον κλήδονα να βγάλουμε τα μήλα
του χρόνου σαν και σήμερα βγάλετε δακτυλίδια


Έφθασε η ώρα κι η στιγμή κι ο κλήδονας ανοίγει
Και κάθε μια το ριζικό στα φανερά ξανοίγει


Βγαίνει το μήλο τ’ άρχοντα, του πιο καλού λεβέντη,
Του πρώτου μας παλικαριού στο λούσο και στο γλέντι


- Στίς ρεματιές μαζεύονται τή νύχτα οί νεράδες,
και σήμερα στόν Κλήδονα οί όμορφες κυράδες!


- Όσοι 'ρθανε στόν Κλήδονα τήν τύχη τους νά δούνε,
είν' όλοι τους γιά νά τούς κλαϊς. "Ας πάνε νά χαθούνε!


- Κάθισε 'κεϊ πού κάθεσαι! Μή θές ν' αλλάξεις θέση,
γιατί ή ψηλή ή μύτη σου γρήγορα θά σοϋ πέσει.


Σα μάθει ο σκύλος γράμματα κι η γάτα να διαβάζει
τότε και συ θα παντρευτείς να κάμει ο κόσμος χάζι…



Το μήλο σου απ' τον Κλήδονα τ' Άι Γιαννιού τη μέρα
το βγάλανε και μούπανε πως θα φορέσεις βέρα


"Ανοίξτε τον κλήδονα και στρώστε βελούδα
για να περάσει ο βασιλιάς και η βασιλοπούλα.


«Μέσα στα χιόνια λούστηκες και πήρες την ασπράδα,
πήρες κι απού τα γιασεμιά ούλη την ομορφάδα!»


«Έχεις του ήλιου τσ’ ομορφιές, του φεγγαριού γλυκάδες,
του μήλου του βενέτικου, τσι ροδοκοκκινάδες!»




«Ανοίξετε, σφαλίξετε, τσι πόρτες του Κληδόνου,
‘που στερνοβγεί το μήλο ντου, να ζήσει χίλιους χρόνους!».

Σήμερα που ’ναι τ’ Αϊ-Γιαννιού
του Θείου ζητώ χάρη,
του χρόνου σαν και σήμερα
να ’ρθει χαρά μεγάλη.

Έφτασε η ώρα κι η στιγμή
κι ο Κλήδονας ανοίγει,
και κάθε μια το ριζικό
με θάρρος αντικρίζει.

Μήλο ’βαλα στον Κλήδονα
κι είναι μυρωδάτο,
να φέρει τύχη και χαρά
σε όποιον το ’χει κράτο.